Mudanya Zeytinbağı’nda bulunan bu kilise ile ilgili bilgileri XVII.yüzyıla ait bir el yazması vermektedir. Dr.J.Covel’in yazmış olduğu notlara göre bu kilise Panagia Pantobasilissa’ya ithaf edilmiştir. T.Evangelides XIX.yüzyılda bu yapıyı incelemiş, çan kulesinin 1855 depreminde yıkıldığını, 1883’te onarılan kubbenin orijinal görünümünü yitirdiğini belirtmiştir.
Â
Kilisenin son onarımında bu çan kulesi yenilenmiş, batısına da bir kadınlar bölümü eklenmiştir.
Kilise doğu-batı doğrultusunda kapalı Yunan haçı planındadır. Dört sütunlu, kare planlı merkezi mekanı pandantifli bir kubbe örtmektedir. Bunun dışında kalan bölümler ve haçın kolları, bema kubbemsi tonozlarla örtülüdür. Doğu haç kolunun uzantısında yer alan bemada içten yuvarlak dıştan üç cepheli apsid ile pastoforium hücreleri bulunmaktadır. Apsidin cephesi yarım yuvarlak nişler ve tuğla bezemelerle hareketli bir görünüm kazandırılmıştır. Buradaki nişler dikine yerleştirilmiş iki tuğla ve kare taşlarla geometrik motifler ile stilize bitki motifleriyle bezenmiştir.
Kilisenin duvarları dıştan bir sıra tuğla, iki sıra kaba yontma taş ile örülmüştür. Bazı yerlerde de dikine tuğlalarla çerçevelenmiş bir yapı tekniği uygulanmıştır. Kilisenin sütun ve başlıklarından bazıları İon üslubunda ve akantus yapraklı devşirme parçalardır. Duvarlardaki Hz.Meryem’in yaşamı ile ilgili sahneler ve Baş Melek Mikhael’in freskosu bulunmaktadır.
Mudanya Kumyaka Köyü’ndeki H.Taxiarchoi Kilisesini XIX.yüzyıl sonu ile XX.yüzyılın başında buraya gelen F.W.Hasleuck, C.Mac.Farlane, M.Kleonymos ve K.Papadopoulos gibi araştırmacılar tanıtmıştır. Onların bu araştırmalarında H.Buchwalt ve C.Foss değerlendirmiştir.
Kilisede farklı dönemlere ait kitabeler bulunmaktadır.Kilisenin güneyindeki H.Nikolaos şapelinin doğu duvarında 1818 tarihli iki kitabe bulunmaktadır. Naosun batısındaki duvarda ise 16 satırlık büyük bir kitabe daha vardır. Bu kitabelerde kilisenin Constantinus Porphyrogenetos döneminde yapıldığı belirtilmiştir. Büyük olasılıkla bu bir onarım kitabesidir. Sultan II.Mahmut döneminde Bursa Başpikoposu Paneretos kiliseyi ikinci kez onarmıştır. Kilisenin girişi üzerindeki dört satırlık kitabede ise 1862 tarihi yazılıdır. Ancak, kilisedeki monogramlar Eusebios ismini vermektedir. Eusebios’un kişiliği, yazı şekli ve monogram tipleri de bunların VIII.-IX.yüzyıla ait olduğunu belirtir.
Kilise kare planlı bir naosu, pandandifli kubbesi ile beşik tonozlu Yunan haçı planındadır. Kubbe kasnak hizasından başlayarak sekiz yassı kaburga ile sekiz dilime bölünmüştür. Kasnak hizasından dışa doğru daralan sekiz yuvarlak kemerli pencere de buraya yerleştirilmiştir. İç mekanda impost başlıklı sütunlar duvarlara ve birbirlerine kemerlerle bağlanmıştır. Haçın kuzey ve güney kolları birbirine eşit, diğerleri daha dardır. Bu mekan doğuda içten yuvarlak, dıştan üç cepheli bir apsidle sonuçlanır. Kilisenin batısında da yana kaymış bir narteksi bulunmaktadır.
Kilisenin beden duvarları taş ve tuğladan düzensiz bir biçimde örülmüş, yer yer de devşirme parçalar kullanılmıştır.
Mudanya Dereköyü’nde bulunan bu kilisenin ne zaman yapıldığı bilinmemekle beraber, büyük olasılıkla XIX.yüzyılda Rumlar tarafından yaptırıldığı sanılmaktadır.
Kilise doÄŸu-batı doÄŸrultusunda 13.05×20.85 m. ölçüsünde bazilika planlıdır. Kilisenin batısında dikdörtgen planlı narteksi, naosu, doÄŸusunda beması ve üç yuvarlak bölüm halinde apsidi bulunmaktadır. Naos altışardan iki sıra halinde birbirlerine yuvarlak kemerlerle baÄŸlanmış sütunlarla üç nefe ayrılmıştır. Buradaki yuvarlak kemerler doÄŸuda dikdörtgen ÅŸeklinde, batıda da yarım yuvarlak duvar payelerine oturtulmuÅŸtur. Böylece kilisenin yan nefleri enlemesine bölümlere ayrılmıştır. Bunlardan orta ve yan nefler beÅŸik tonozlarla örtülmüştür. Bemanın önündeki orta nefte iki basamaklı yuvarlak merdivenler bulunmaktadır. Kilise altlı ve üstlü yuvarlak pencereler ile aydınlatılmıştır. Sokak zemininden yüksekte olan nartekse de 12 basamaklı yuvarlak bir merdivenle çıkılmaktadır.
Kilisenin beden duvarları dıştan tuğla moloz ve kesme taştan örülmüştür. Burada bir sıra tuğla ve moloz taş peş peşe birbirini izlemiştir. Ayrıca yapının köşelerine de büyük kesme taş bloklar oturtulmuştur.
Kilisenin alçı ve ahşap süslemeleri başlıca özelliğidir. Naosun kuzey ve güney duvarlarındaki pencereler üzerinde yuvarlak madalyonlar içerisinde alçıdan kerubim melekleri tasvir edilmiştir. Ayrıca ahşap ikonastasis kakma ve kabartma tekniği ile süslenmiştir. Kilisenin içerisi vazolardan çıkan güller, stilize çiçek motifleri ile bezelidir.